Tại Mỹ, tỷ lệ người trưởng thành đang sử dụng thuốc GLP-1 để giảm cân đã tăng gần bốn lần trong hai năm, từ 3% năm 2024 lên 11% năm 2026, theo khảo sát của Gallup. Khoảng 15% người trưởng thành Mỹ cho biết từng sử dụng nhóm thuốc này để giảm cân.
Bút tiêm Ozempic sử dụng cho người bị tiểu đường, có hiệu quả giảm cân. Ảnh: Reuters
Sức hút của những chiếc bút tiêm như Wegovy, Zepbound hay các thuốc cùng nhóm không chỉ nằm ở lời quảng cáo giảm cân nhanh. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn cho thấy thuốc thực sự có khả năng tạo ra mức giảm cân đáng kể, đồng thời cải thiện một số yếu tố nguy cơ chuyển hóa. Năm 2025, WHO thậm chí ban hành hướng dẫn đầu tiên về sử dụng thuốc GLP-1 trong điều trị béo phì. Tuy nhiên, WHO nhấn mạnh đây là phương pháp điều trị bệnh béo phì mạn tính, không phải thuốc dùng tùy ý để giảm vài cân.
Từ thuốc tiểu đường thành cuộc cách mạng giảm cân
GLP-1 là một hormone tự nhiên tham gia điều hòa đường huyết và cảm giác đói. Các thuốc bắt chước hoặc tác động lên hệ thống hormone này giúp tăng cảm giác no, làm chậm quá trình tiêu hóa và giảm lượng thức ăn đưa vào cơ thể. Một số thuốc còn tác động lên GIP, một hormone khác liên quan đến chuyển hóa năng lượng. Semaglutide là hoạt chất nổi tiếng nhất với các tên thương mại như Ozempic và Wegovy. Trong đó, Ozempic chủ yếu được biết đến với chỉ định điều trị đái tháo đường type 2, còn Wegovy được phát triển và phê duyệt cho quản lý cân nặng. Tirzepatide, hoạt chất trong Mounjaro và Zepbound, tác động đồng thời lên thụ thể GIP và GLP-1. Đây là một trong những lý do thuốc tạo ra mức giảm cân rất lớn trong các thử nghiệm. Sự thay đổi này khiến béo phì bắt đầu được nhìn nhận rõ hơn như một bệnh mạn tính có cơ chế sinh học phức tạp, thay vì đơn thuần là vấn đề ăn quá nhiều, tập quá ít. Tiến sĩ Tedros Adhanom Ghebreyesus, Tổng giám đốc WHO, gọi GLP-1 là một công cụ điều trị mạnh, nhưng đồng thời nhấn mạnh: "Thuốc đơn độc sẽ không giải quyết được cuộc khủng hoảng béo phì".
Hiệu quả giảm cân tạo nên cơn sốt
Một trong những lý do quan trọng nhất khiến bút tiêm giảm cân trở thành hiện tượng là mức giảm cân vượt xa nhiều phương pháp dùng thuốc trước đây. Trong thử nghiệm SURMOUNT-5 công bố trên New England Journal of Medicine năm 2025, hơn 700 người trưởng thành mắc béo phì nhưng không mắc đái tháo đường được sử dụng tirzepatide hoặc semaglutide trong 72 tuần. Kết quả cho thấy tirzepatide giúp giảm cân và vòng eo nhiều hơn semaglutide.
Điểm đáng chú ý là hiệu quả này không chỉ xuất hiện ở một nhóm nhỏ. Các thử nghiệm lớn với semaglutide và tirzepatide đều cho thấy phần lớn người tham gia giảm ít nhất 5% trọng lượng cơ thể khi dùng thuốc kết hợp với thay đổi lối sống. WHO cũng ghi nhận hiệu quả này trong hướng dẫn điều trị béo phì. Với người mắc béo phì, giảm 10-20% trọng lượng cơ thể có thể mang ý nghĩa sức khỏe lớn hơn nhiều so với mục tiêu mặc quần áo đẹp hơn. Giảm cân có thể cải thiện đường huyết, huyết áp, giấc ngủ, khả năng vận động và nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch. Chính sự khác biệt này khiến thuốc GLP-1 được xem là một bước tiến quan trọng trong điều trị béo phì.
Một số người sử dụng bút tiêm tiểu đường Ozempic để giảm cân. Ảnh: Today
Cơn sốt không còn giới hạn trong bệnh viện
GLP-1 nhanh chóng vượt khỏi phạm vi của ngành y tế để trở thành một hiện tượng văn hóa và tiêu dùng. Người nổi tiếng công khai nói về thuốc, mạng xã hội tràn ngập câu chuyện giảm cân, các nền tảng chăm sóc sức khỏe trực tuyến cung cấp dịch vụ tư vấn và kê đơn từ xa. Reuters cuối năm 2025 mô tả quá trình này là sự tiêu dùng hóa thuốc giảm cân, khi việc tiếp cận thuốc ngày càng giống một dịch vụ đăng ký trực tuyến hơn là một quá trình điều trị truyền thống.
Năm 2026, các hãng dược tiếp tục cạnh tranh quyết liệt. Reuters đưa tin doanh thu quý II của Eli Lilly tăng mạnh nhờ nhu cầu đối với Zepbound và Mounjaro; riêng hai thuốc này chiếm gần 65% doanh thu của công ty trong quý. Không chỉ các hãng dược quan tâm. Ngành thực phẩm cũng bắt đầu thay đổi để phục vụ nhóm người sử dụng GLP-1. Reuters ngày 17/8 đưa tin Nestlé đang phát triển sản phẩm giàu protein và một số dưỡng chất nhằm đáp ứng nhu cầu của khoảng 16 triệu người Mỹ đang sử dụng thuốc giảm cân GLP-1. Điều này cho thấy GLP-1 đang tạo ra một thị trường mới, tác động từ dược phẩm, y tế từ xa đến thực phẩm và hành vi tiêu dùng.
Nhưng giảm cân không đồng nghĩa chỉ mất mỡ
Một trong những vấn đề được giới chuyên môn quan tâm là thành phần của số cân đã giảm. Khi cân nặng giảm, cơ thể không chỉ mất mỡ mà còn có thể mất khối nạc, trong đó có cơ. Một phân tích thành phần cơ thể từ nghiên cứu SURMOUNT-1 cho thấy sau 72 tuần dùng tirzepatide, người tham gia giảm khoảng 21,3% trọng lượng, trong đó khoảng 75% số cân giảm là khối mỡ và 25% là khối nạc. Tiến sĩ Robert F. Kushner, chuyên gia y học béo phì tại Northwestern University Feinberg School of Medicine và là một trong các tác giả nghiên cứu, cùng nhóm nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá thành phần cơ thể thay vì chỉ nhìn vào con số trên cân.
Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở phụ nữ trung niên và người lớn tuổi, vốn đã có xu hướng mất cơ theo tuổi. Nếu giảm cân quá nhanh nhưng không đảm bảo protein, vận động sức mạnh và dinh dưỡng đầy đủ, mục tiêu nên là giảm mỡ trong khi bảo tồn càng nhiều cơ càng tốt. Vì vậy, người dùng thuốc không nên chỉ hỏi đã giảm bao nhiêu kg cân mà cần quan tâm cả vòng eo, sức mạnh cơ, khả năng vận động và tình trạng dinh dưỡng.
Điều đáng lo nhất là tăng cân trở lại
Một hiểu lầm phổ biến là chỉ cần tiêm vài tháng, đạt cân nặng mong muốn rồi ngừng thuốc. Các nghiên cứu cho thấy câu chuyện phức tạp hơn. Trong nghiên cứu mở rộng STEP 1, người sử dụng semaglutide giảm trung bình 17,3% trọng lượng sau 68 tuần. Nhưng trong một năm sau khi ngừng thuốc, họ tăng lại trung bình 11,6 điểm phần trăm trọng lượng cơ thể, tương đương khoảng 2/3 số cân đã giảm. Nhiều chỉ số chuyển hóa cũng quay trở lại gần mức ban đầu. Với tirzepatide, nghiên cứu SURMOUNT-4 cũng cho kết quả tương tự. Sau 36 tuần điều trị, nhóm ngừng thuốc và chuyển sang giả dược tăng lại trung bình 14% trong 52 tuần tiếp theo, trong khi nhóm tiếp tục tirzepatide giảm thêm 5,5%. Điều này lý giải vì sao WHO xem béo phì là bệnh mạn tính và đưa thuốc GLP-1 vào một mô hình chăm sóc lâu dài thay vì coi đây là liệu trình ép cân ngắn hạn.
WHO hiện khuyến nghị có điều kiện việc sử dụng liraglutide, semaglutide và tirzepatide trong điều trị lâu dài cho người trưởng thành mắc béo phì, đồng thời loại trừ phụ nữ mang thai khỏi khuyến nghị này. WHO định nghĩa béo phì ở người trưởng thành là BMI từ 30 trở lên. Tuy nhiên, đây không phải khuyến nghị rằng bất kỳ ai muốn giảm cân cũng nên tiêm thuốc. WHO nhấn mạnh thuốc cần được sử dụng cùng chế độ ăn lành mạnh, hoạt động thể chất và hỗ trợ của nhân viên y tế. Khuyến nghị chỉ có tính điều kiện vì vẫn còn những câu hỏi về dữ liệu dài hạn, chi phí, khả năng tiếp cận và việc duy trì cân nặng sau khi ngừng thuốc.
Tại Việt Nam, không phải mọi loại "bút tiêm giảm cân" đang được quảng cáo trên mạng đều là thuốc đã được cấp phép cho mục đích giảm cân. Danh mục thuốc được công bố bởi Cục Quản lý Dược ghi nhận Saxenda 6 mg/ml chứa liraglutide, dạng dung dịch tiêm trong bút bơm sẵn, có số đăng ký lưu hành tại Việt Nam. Trong khi đó, nhiều loại bút đang được quảng cáo trên mạng xã hội có thể được nhập từ nước ngoài hoặc bán dưới tên thương mại khác. Chẳng hạn, thông tin được công bố tháng 7/2026 cho biết Mounjaro chứa tirzepatide chưa được Bộ Y tế cấp giấy chứng nhận đăng ký lưu hành tại Việt Nam ở thời điểm đó. Do đó, việc một thuốc được FDA Mỹ hoặc cơ quan quản lý dược của nước khác phê duyệt không có nghĩa sản phẩm đó mặc nhiên được phép lưu hành hoặc sử dụng tại Việt Nam cho cùng chỉ định.
Rủi ro từ những chiếc bút mua trên mạng
Bút tiêm giảm cân được bán trên mạng với lời quảng cáo giảm 15 kg sau liệu trình 5 - 6 tháng. Ảnh chụp màn hình
WHO tháng 7/2026 cảnh báo việc sử dụng GLP-1 đang tăng rất nhanh, đặc biệt ngoài chỉ định và ngoài hệ thống y tế. Cơ quan này cho biết xu hướng mua thuốc qua mạng xã hội và các kênh không chính thức đang gia tăng, trong đó có những người không mắc béo phì nhưng muốn giảm vài cân. Các tác dụng phụ thường gặp của GLP-1 gồm buồn nôn, nôn, tiêu chảy và táo bón. Một số vấn đề nghiêm trọng hơn như bệnh túi mật, viêm tụy cấp, tắc ruột hoặc liệt dạ dày cũng đang được tiếp tục đánh giá.
Điểm quan trọng nhất là bút tiêm giảm cân là thuốc điều trị, không phải sản phẩm làm đẹp. WHO khuyến nghị GLP-1 có thể được cân nhắc cho người trưởng thành mắc béo phì nhưng việc kê đơn phải dựa trên đánh giá y khoa. Trước khi dùng, bác sĩ cần đánh giá cân nặng, BMI, vòng eo, bệnh chuyển hóa, thuốc đang sử dụng, tiền sử bệnh và các yếu tố nguy cơ. Người bệnh cũng cần được tư vấn về liều, cách tăng liều, tác dụng phụ và kế hoạch theo dõi.
Đặc biệt, không nên tự lấy liều của người khác để tiêm. Không nên mua bút không rõ nguồn gốc, thuốc được chia nhỏ hoặc sản phẩm quảng cáo "giảm 10-15 kg không cần ăn kiêng, tập luyện". Với người đang điều trị, dinh dưỡng và vận động vẫn giữ vai trò quan trọng. Đảm bảo đủ protein, chất xơ và vi chất, đồng thời tập sức mạnh có thể giúp hạn chế mất khối cơ trong quá trình giảm cân.
Cơn sốt bút tiêm giảm cân có cơ sở khoa học nhưng không nên bị hiểu thành một cuộc chạy đua giảm cân. Những thuốc này đang thay đổi cách thế giới điều trị béo phì, song hiệu quả chỉ thực sự có ý nghĩa khi được sử dụng đúng người, đúng thuốc, đúng chỉ định và trong một kế hoạch chăm sóc lâu dài.
Vienne (Theo Reuters, PubMed)
