Chỉ vài tháng trước, cô gái mới ra trường này mang theo toàn bộ hành lý đến Thượng Hải tìm việc, tạm trú tại một ký túc xá thanh niên ở trung tâm thành phố. Đến giữa tháng 8, cô lại một lần nữa thu dọn đồ đạc, chuẩn bị rời đi. Khi được hỏi về kế hoạch sắp tới, Li chưa kịp suy nghĩ kỹ. Đứng ở cửa căn phòng tập thể 8 giường, cô nói nhanh, giọng đầy vội vã: "Tôi sẽ về nhà trước, rồi xem có cơ hội nào không".
Ký túc xá thanh niên - chốn dừng chân của những người trẻ tìm việc
Với mức giá khoảng 80 nhân dân tệ (tương đương 11 USD) mỗi đêm cho một giường ngủ, ký túc xá thanh niên trở thành nơi trú chân tạm thời của nhiều người trẻ như Li Qian đến từ khắp nơi trên khắp Trung Quốc. Có người rời đi ngay sau khi tìm được việc, có người ở lại lâu hơn để chờ cơ hội, nhưng phần lớn họ giống như Li, chỉ dừng chân trong chốc lát, rồi lặng lẽ thu xếp rời đi.
Khi áp lực việc làm gia tăng, các ký túc xá tại các thành phố lớn dần chuyển từ điểm dừng chân cho khách du lịch thành thiên đường tạm thời cho người tìm việc. Sự thay đổi này cũng phản ánh thực tế khắc nghiệt mà thế hệ trẻ hiện nay phải đối mặt. Trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng khó khăn, giới trẻ giống như những cánh bèo trôi, bị cuốn theo dòng chảy của thời cuộc - không có nơi bám rễ, cũng chẳng có bến bờ neo đậu.
Nhiều người trẻ Trung Quốc đối mặt với áp lực lớn mà không có sự hỗ trợ.
Cảm nhận được sự bấp bênh đó, Kun, 28 tuổi, khi bước vào thị trường lao động cách đây hai năm, đã chọn ở lại các ký túc xá dài hạn. Lý do của anh khá đơn giản: thuê một căn phòng đòi hỏi ít nhất một tháng tiền đặt cọc cùng một tháng tiền thuê, tức ít nhất cũng phải cam kết ở hai tháng; trong khi đó, sống ở ký túc xá cho phép anh bất cứ lúc nào cũng có thể thu dọn hành lý và rời đi, ngay cả khi bị sa thải.
Hồi tháng 7, Kun chuyển từ Thâm Quyến đến Thượng Hải, gia nhập nhóm những người trẻ tìm việc sống tại ký túc xá. Ngay đêm đầu tiên, anh bắt tay vào chỉnh sửa hồ sơ năng lực, chuẩn bị tìm việc làm nhà thiết kế.
Tại Thượng Hải - nơi mức chi tiêu khiến Kun thấy như đang "đốt tiền" - anh duy trì ngân sách ăn uống nghiêm ngặt, không quá 50 nhân dân tệ mỗi ngày. Với mức này, khoản tiền dự trữ của anh có thể trụ được thêm khoảng 6 tháng.
Khi được hỏi về khả năng tìm được việc trong vòng 6 tháng tới, Kun tự tin nói: "Thượng Hải vốn có nhiều cơ hội việc làm nhất trong tất cả các thành phố rồi. Nếu vẫn không tìm được việc dù đã nỗ lực thế này thì tôi sẽ về quê. Cố gắng thêm cũng chẳng có ý nghĩa gì".
Từ náo nhiệt đến yên ắng trong vòng 10 năm
Đối với K, 34 tuổi - khách trọ thường xuyên tại các ký túc xá thanh niên - không khí ở đây hiện mang cảm giác rất khác so với một thập kỷ trước. Anh cho hay trước đây người ta đến ký túc xá để kết bạn và kể chuyện từ khắp nơi trên cả nước. Còn bây giờ, với số lượng người tìm việc ngày càng đông và cơ sở vật chất được cải thiện, bầu không khí trở nên yên ắng hơn nhiều.
Tại ký túc xá Rumianke gần đường Giang Tô (Thượng Hải), có các phòng 4, 6 và 8 giường. Mỗi phòng rộng khoảng 20 m2, có nhà vệ sinh và phòng tắm chung. Chiếc giường tầng, chưa đầy 2 m2, là không gian riêng duy nhất của cư dân. Dù nhiều người ở cùng phòng, họ vẫn ngầm phân chia thời gian sử dụng nhà tắm và tránh làm phiền nhau.
Điểm nổi bật nhất trong khu vực sinh hoạt chung là dãy bàn học cá nhân đặt đối diện tường. Mỗi tối, những chiếc bàn này đều chật kín những người trẻ đang miệt mài làm việc - đọc sách, sửa sơ yếu lý lịch hoặc chuẩn bị cho các buổi phỏng vấn. Mỗi người đều mải mê với công việc của mình, và gần như không có cuộc trò chuyện nào diễn ra.
Đằng sau sự thay đổi này là áp lực cạnh tranh việc làm ngày càng gia tăng trong thập kỷ qua. Kể từ khi chính phủ lần đầu công bố dữ liệu thất nghiệp của thanh niên vào năm 2018, con số này đã tăng từ hơn 10% lên mức kỷ lục 21,3% vào năm 2023. Đến tháng 12 cùng năm, chính phủ điều chỉnh cách tính bằng cách loại trừ sinh viên còn đi học, kéo tỷ lệ xuống dưới 20%.
Tuy nhiên, theo số liệu mới nhất từ Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc, công bố ngày 17/9, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm 16-24 tuổi không còn đi học đã tăng lên 18,9% vào tháng 8, mức cao nhất kể từ khi điều chỉnh thống kê. Nói cách khác, gần 1 trong 5 người trẻ sau khi ra trường đang thất nghiệp.
Người trẻ Trung Quốc ở trong các căn ký túc xá nhiều giường để giảm bớt chi phí khi tìm việc tại các thành phố lớn.
Đối mặt với nguy cơ thất nghiệp lên đến 1/5, ngay cả những sinh viên tốt nghiệp từ các trường đại học hàng đầu Trung Quốc cũng không dám chủ quan. Lei Xi, một sinh viên 20 tuổi tại một trường đại học danh tiếng ở Thượng Hải, đã chuyển đến một ký túc xá thanh niên vào mùa hè này để bắt đầu kỳ thực tập thứ ba.
Học chuyên ngành tài chính, Lei Xi đã trải qua các kỳ thực tập tại các công ty internet, quỹ phòng hộ định lượng và các công ty nước ngoài, cơ bản bao quát những hướng đi chính mà cô định theo đuổi sau khi tốt nghiệp. Dù vậy, cô không giấu nổi lo lắng về việc làm, mô tả thị trường lao động hiện nay là "tàn nhẫn, méo mó và đáng sợ".
Cô cho biết phần lớn bạn cùng lớp chỉ đang cố gắng "cầm cự", từ bỏ hy vọng tìm được một công việc thực sự yêu thích. "Miễn có việc để làm, thế là đủ", cô nói.
Lei Xi cũng sớm nhận ra rằng đam mê phải dựa trên nền tảng kinh tế, nếu không thì phải chấp nhận thực tế. "Kế hoạch nghề nghiệp 3 hay 5 năm là điều không thể. Nếu tôi có thể chắc chắn được mình sẽ làm gì vào năm tới, điều đó đã là khá ổn rồi", cô nói.
Chuẩn bị cho 'ngày tận thế'
Giữa bối cảnh hỗn độn và bất định chưa từng có, nhiều người trẻ đã học cách chuẩn bị cho tình huống xấu nhất, như thể đang tham gia vào cuộc đua sinh tồn trước ngày tận thế. Khi được hỏi anh đã chuẩn bị kỹ năng nào cho viễn cảnh tồi tệ nhất, Kun buột miệng trả lời: "Bán xúc xích tinh bột".
Điều này không phải trò đùa, mà xuất phát từ trải nghiệm thực tế. Trong thời gian làm việc ở Thâm Quyến, Kun từng cùng một người bạn mở quầy bán hamburger ven đường, nhưng dù rất cố gắng, họ không kiếm được lợi nhuận. Sau đó, anh nhận ra rằng một quầy bán xúc xích nướng đơn giản, chỉ cần 200 nhân dân tệ vốn đầu tư (100 tệ mua vỉ nướng và 100 tệ mua nguyên liệu), mới thực sự là giải pháp tối ưu.
Kun không ngần ngại thừa nhận rằng, dù là một cử nhân đại học, anh sẵn sàng bán hàng rong ngoài phố. Với anh, đó là một lựa chọn thực tế. "Đến năm 35 tuổi, có thể nhiều công việc sẽ bị trí tuệ nhân tạo thay thế. Vậy nên tôi thà thử tự làm chủ bây giờ, xem liệu mình có thể trụ được không", anh nói.
Lớn lên trong thời kỳ kinh tế biến động mạnh và công nghệ thay đổi chóng mặt, thế hệ như Kun dường như đã tự hình thành khả năng thích ứng với những thăng trầm của cuộc sống. Kun bình thản nói thêm: "Khi thủy triều rút, bạn sẽ biết ai là người đang bơi mà không mặc gì".
Tìm đến thần bí học
Trong khi đó, một số người trẻ đặt hy vọng vào thần bí học. Li Xuehan, một sinh viên xã hội học 20 tuổi, đã tìm hiểu về Bát Tự từ thời trung học. Ngày nay, ngày càng nhiều bạn bè của cô cũng tìm đến các hoạt động thần bí, từ bài tarot phương Tây, bản đồ sao, bói toán, đến bói toán phương Đông, dâng hương, chiêm tinh và cầu nguyện thần linh.
Li cho biết bói toán mang lại cho cô một loại "sức mạnh niềm tin". Cô nói: "Nếu bói toán báo trước tương lai tốt đẹp, tôi cảm thấy tin tưởng hơn vào cuộc sống, và những đau khổ hiện tại trở nên dễ chịu hơn".
Cô cho rằng việc giới trẻ sẵn sàng tin vào thuyết thần bí có liên quan rất nhiều đến sự bất ổn xã hội ngày nay. Li nói: "Tôi cảm thấy rất lạc lõng về tương lai. Tôi không biết nên đi theo hướng nào, vì vậy tôi cần một điều gì đó dẫn lối, cho tôi niềm tin".
Sự chân thực và hướng nội
Li Xuehan là một trong những thực tập sinh đến Thượng Hải và ở trong ký túc xá thanh niên mùa hè này. Nhưng đến tuần thứ ba của kỳ thực tập, cô đã quyết định nghỉ việc.
Với mái tóc cắt ngắn, cô toát lên vẻ nổi loạn và mạnh mẽ. Tuy nhiên, Li khẳng định việc nghỉ kỳ thực tập trực tiếp duy nhất trong suốt thời gian đại học không hề bốc đồng hay chống đối. "Qua kỳ thực tập, tôi đã phần nào hiểu về ngành săn đầu người và biết cách suy nghĩ của sếp. Thế là đủ rồi. Hơn nữa, đây là mùa hè cuối cùng trước khi bước vào môi trường làm việc. Tôi chẳng nên dành chút thời gian để nghỉ ngơi sao?", cô nói.
"Chậm lại, chờ một chút", Li nhiều lần nói. Nó phản ánh hệ giá trị cá nhân mà cô đã bắt đầu xây dựng lại từ khi vào đại học, tập trung vào việc rút khỏi vòng xoáy của chủ nghĩa thành tích, hiểu rõ nhu cầu thực sự của bản thân và "trở thành một người trưởng thành".
Li chú trọng vào cảm xúc của chính mình giữa bộn bề áp lực cuộc sống.
Định nghĩa của Li về sự trưởng thành là: nhìn nhận thế giới một cách lý trí, chấp nhận cảm xúc của chính mình và tồn tại trong xã hội như một cá nhân độc lập mà không dựa dẫm vào bất kỳ danh tính nào khác.
Còn về vấn đề thực tế là tự nuôi sống bản thân, cô thừa nhận rằng tìm một công việc đáp ứng mọi kỳ vọng là khó, nhưng kiếm một công việc có thu nhập thì không phải điều không thể. "Tôi chắc chắn có thể sống sót", cô khẳng định.
Li nói rằng điều cấp bách hơn thu nhập chính là sự phát triển tâm linh. "Chúng ta đã được hưởng cuộc sống vật chất sung túc nhất rồi. Thế hệ chúng ta là thế hệ được sinh ra để phát triển tâm linh. Nếu chúng ta không đảm nhận nhiệm vụ này ngay bây giờ và truyền lại cho thế hệ tiếp theo, thì chúng ta sẽ đi về đâu?", cô nói.
Thanh niên di cư ngày nay: khó khăn hơn
Zhao Litao, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Đông Á (EAI), Đại học Quốc gia Singapore (NUS), người nghiên cứu lâu năm về phân tầng và di chuyển xã hội, nói với Lianhe Zaobao rằng trong bối cảnh thay đổi lớn về kinh tế và cơ cấu việc làm, thanh niên Trung Quốc hiện phải sống trong kỷ nguyên đầy bất định. Họ khó có thể hình thành những kỳ vọng ổn định hay lập kế hoạch dài hạn cho tương lai.
Ông chỉ ra rằng nguồn gốc của vấn đề nằm ở "thực tế mang tính cấu trúc". Những khó khăn mà thanh niên Trung Quốc đang đối mặt không phải do năng lực hay lựa chọn cá nhân, mà được hình thành bởi bối cảnh vĩ mô rộng lớn hơn. Tuy nhiên, vì thiếu các mạng lưới hỗ trợ xã hội, họ buộc phải tự xoay xở, liên tục điều chỉnh kỳ vọng và hành vi, dần rơi vào trạng thái "cô lập và mất kết nối".
Mất kết nối khỏi môi trường xã hội là quá trình cắt đứt mối liên hệ giữa cá nhân với các cấu trúc xã hội quen thuộc, khiến họ rời xa môi trường sống ban đầu và các mạng lưới quan hệ xung quanh.
Zhao giải thích rằng thế hệ lao động nhập cư đầu tiên chuyển đến các thành phố lớn được sự hỗ trợ của dân làng, họ hàng và các mạng lưới quen thuộc khác. Ngược lại, giới trẻ Trung Quốc ngày nay, những người sống trong các ký túc xá khi tìm việc, thường thấy mình bơ vơ ở thành phố hoàn toàn xa lạ. Họ rời xa không gian quen thuộc của quê hương và trường học để đến với những bối cảnh xã hội mới, trải qua nhiều tầng lớp tách biệt - về không gian, quan hệ và nghề nghiệp - khiến áp lực, sự bất định ngày càng lớn và phức tạp hơn.
Giáo sư Chang Chih-chung thuộc Khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Kainan, Đài Loan, nhận định rằng giới trẻ Trung Quốc ngày nay đang phải đối mặt với khoảng cách ngày càng lớn giữa bằng cấp và kỳ vọng việc làm. Trong số đó, những sinh viên tốt nghiệp đại học danh tiếng cảm thấy thiệt thòi rõ rệt nhất. "Họ đã học hành chăm chỉ từ nhỏ, nhưng cuối cùng lại không thể tìm được việc làm phù hợp. Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế này gây ra tổn thương sâu sắc hơn cả", ông Chang nói.
Hướng Dương (Theo Think China)
