 |
| Người dân đang khai thác đất bầu. |
Hai bên đường lên mỏ Hòa Lộc (An Xuân, huyện Tuy An, Phú Yên), hàng trăm người hối hả đào bới, khiêng, vác. Từng lớp quặng diatomite đang phơi ngổn ngang, những bao quặng chất thành từng đống đang đợi xe đến chở đi. Trước đây dân khai thác lậu đất bầu (quặng diatomite) ở khu vực xa, nhưng bây giờ họ càng tiến gần hơn và tự do khai thác cả dưới chân của con đường, gây nguy cơ sạt lở rất lớn. Không chỉ khai thác lậu, dân làm quặng còn vào tận mỏ của Công ty khoáng sản 5 (CTKS5) để “cướp”.
Ông Trần Dương Lễ, Giám đốc CTKS5, nói: “Chuyện này diễn ra cả vào ban ngày lẫn ban đêm. Hiện tại ở mỏ (diện tích 48.000 m2) chỉ có hai bảo vệ nên cũng chẳng làm được gì trước làn sóng người “cướp” quặng. Chúng tôi không dám làm căng vì như thế khó mà “ở chung” với họ để sản xuất”.
Theo Tuổi Trẻ, trước đây quặng diatomite khai thác lậu tiêu thụ rất chậm với giá rẻ chỉ 1.200-1.500 đồng/bao, còn bây giờ đem bán bao nhiêu cũng hết với giá đến 2.500 đồng/bao. Chính hấp lực này khiến nhiều người dân ở An Xuân bỏ cả rẫy mía, nương ngô lao vào khai thác quặng lậu. Người ta đào trong vườn nhà, cả đất gò mồ mả, hết thì tràn lên vùng đồi, phá tan hoang núi từ vùng 2 đến vùng 6.
Bà Nguyễn Thị Cụt, một người dân ở đây cho biết: “Đây là đất nhà của ông bà già để lại. Hồi trước làm mía, bây giờ thấy có đất bầu nên đào, ai mua thì bán”. Còn ông Võ Văn Huỳnh, ở thôn 4, đang phơi quặng ven lề đường, nói: “Kệ, tranh thủ kiếm ít đất bán kiếm sống. Ngày nắng tốt, cả nhà làm cũng được c+ả trăm ngàn đồng. Làm rẫy, trồng mè... làm sao có được”.
Hiện cả xã có khoảng 30 hầm khai thác trái phép. Riêng thôn 4 có 64 hộ đều làm nghề khai thác quặng. Và mỏ Hòa Lộc thuộc vùng 4 trở thành điểm nóng nhất về đào diatomite lậu. Mỗi ngày có không dưới 150 người ở các vùng lân cận huyện Tuy An và Đồng Xuân đến lấy đất bầu. Nhiều “đại gia” đầu tư thuê nhân công và phương tiện máy móc đào hầm diatomite với quy mô lớn. Tình trạng mua bán đất, lấn chiếm, tranh chấp đất quặng liên tục xảy ra.
Diatomite là một loại đất rất xốp nên những “hồ lô rỗng” này có thể đổ sập bất cứ lúc nào. Anh Dương Ấn Độ, trưởng thôn 4, thổ lộ: “Tháng 4/2003, chị Dương Thị Kim Huệ, người ở vùng 5, bị hầm sập đè chết. Người dân rất ngán đào hầm khoét, nhưng ngặt nỗi càng đào sâu quặng càng nhiều và đạt chất lượng tốt nên cứ làm, làm riết rồi thành quen”.
Vùng khoáng sản diatomite trải dài trên diện tích 67ha ở xã An Xuân với trữ lượng khoảng 63 triệu tấn. Đây là loại quặng được dùng làm nguyên liệu chế biến một số sản phẩm phụ trợ cho sản xuất ximăng, xử lý ao đìa nuôi tôm.
Một người dân khai thác thô mỗi ngày có thể đào được 20-50 bao (mỗi bao 20 kg). Còn các đầu nậu thì mua quặng thô của dân đem về xay nhuyễn, vô bao, đóng mác “made in Thailand” và hưởng lợi gấp hàng chục lần mà không phải chịu bất cứ một sắc thuế nào. Chính vì thế lực lượng đầu nậu ở An Xuân ngày càng tăng (khoảng 10-15 đầu nậu). Một số đầu nậu mỗi ngày mua đến 20 tấn quặng của dân về “chế biến” tại chỗ hoặc thuê xe tải chở bán ở các tỉnh Bình Định, Khánh Hòa... với giá 300.000 - 400.000 đồng/tấn.
“Bình quân hằng năm CTKS5 khai thác quặng ở mỏ Hòa Lộc khoảng 10.000 tấn thì dân khai thác lậu cũng xấp xỉ con số này” - ông Đặng Thanh Sơn, bí thư kiêm chủ tịch xã An Xuân, cho biết.
UBND xã đã ra nhiều thông báo nghiêm cấm khai thác và mua bán trái phép đất bầu, cấm xe vận chuyển và các máy xay chế biến đất bầu. Vậy nhưng trong suốt thời gian dài, xã chỉ xử lý vi phạm được 30 trường hợp. Và chỉ có ba vụ các đầu nậu vận chuyển quặng khai thác trái phép bị các ngành chức năng của huyện Tuy An bắt giữ, xử lý.
Ông Sơn bộc bạch: “Lực lượng an ninh xã quá mỏng, lại thiếu kinh phí (xã miền núi phải trợ cấp hằng năm) nên cũng chỉ “rung cây nhát khỉ” thôi. Nhưng cũng phải nói thật là nhờ khai thác đất bầu mà những năm qua đời sống người dân vùng 4, vùng 5 khá lên, xã không phải cứu đói như trước đây nữa. Xã chỉ mới vận động người dân không khai thác nữa thôi chứ bắt bớ thì không nỡ”.
