Một nghiên cứu quy mô lớn vừa công bố trên Psychological Science, với hơn 4.000 người tham gia, đã phác họa rõ hơn và cập nhật hơn về "hệ sinh thái rủi ro" trong đời sống hiện đại. Thay vì đưa ra những tình huống đánh cược giả định, hai tác giả Renato Frey và Olivia Fischer yêu cầu người tham gia mô tả một lựa chọn rủi ro có thật mà họ từng đối mặt, hoặc ai đó họ quen đã trải qua.
Với cách tiếp cận thiên về khám phá, Frey và Fischer đã tổng hợp danh sách 100 quyết định rủi ro nhất trong năm 2025. Đáng chú ý, có 4 lựa chọn xuất hiện với tần suất vượt trội so với phần còn lại.
Nhận một công việc mới
Lựa chọn rủi ro được nhắc đến nhiều nhất lại là điều tưởng chừng quen thuộc: chấp nhận một lời mời làm việc. Nhưng trong thị trường lao động biến động mạnh hiện nay, việc nhận công việc mới không còn là bước đi an toàn, tuyến tính như trước. Nó kéo theo nhiều bất định về môi trường, thu nhập, văn hóa doanh nghiệp và sự ổn định lâu dài.
Dù nhiều người xem sự nghiệp là một trong những khía cạnh tẻ nhạt nhất của cuộc sống, đây lại là yếu tố quyết định trực tiếp đến sinh kế. Vì vậy, không ngạc nhiên khi các lựa chọn liên quan đến công việc chiếm ưu thế trong danh sách những quyết định rủi ro nhất.
Frey cho biết trong một cuộc phỏng vấn: "Chúng tôi khá bất ngờ khi thấy phần lớn các quyết định rủi ro mà mọi người nêu ra đều liên quan đến nghề nghiệp".
Theo Frey, rủi ro của lựa chọn này nằm ở sự bất định - đặc biệt là những điều lẽ ra có thể biết nếu có nhiều thông tin hơn: Đồng nghiệp mới sẽ ra sao? Công ty mới có ổn định hơn hay kém hơn nơi đang làm không? Liệu tôi có hòa nhập được với mọi người không?
Tất nhiên, chúng ta cố gắng giảm bớt sự bất định này thông qua phỏng vấn, tìm hiểu và trò chuyện, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn. Nhận một công việc mới đồng nghĩa với việc chấp nhận bước vào tương lai mà dù có cẩn trọng đến đâu, chúng ta cũng không bao giờ dự đoán được trọn vẹn.
Nghỉ việc khi chưa có công việc mới
Ảnh: iStock
Trong số các rủi ro liên quan đến công việc, nghỉ mà chưa có công việc kế tiếp chắc chắn là mạo hiểm nhất. Thế nhưng đây lại là lựa chọn rủi ro phổ biến thứ hai trong đời sống hiện đại. So với việc nhận công việc mới, rủi ro khi nghỉ việc mang tính tức thời hơn và đe dọa trực tiếp hơn: thu nhập không ổn định, khoảng trống trong sự nghiệp, áp lực xã hội và nỗi lo tính toán sai lầm.
Khác với những hành vi mạo hiểm thông thường, nghỉ việc mà không có kế hoạch dự phòng gắn liền với quãng đường dài trong câu chuyện cuộc đời mỗi người. Quyết định này đặc biệt nguy hiểm là do nó phản ánh cả hai loại bất định mà các nhà tâm lý học phân biệt:
Bất định tri thức (Epistemic): Xuất phát từ thiếu kiến thức hoặc dữ liệu. Khi nghỉ việc, sự bất định này nằm ở việc không biết rằng: Liệu có cơ hội tốt hơn ngoài kia không? Quyết định này có sai lầm không? Tôi có kịp tìm được công việc khác không?
Bất định ngẫu nhiên (Aleatoric): Xuất phát từ sự biến động hoặc ngẫu nhiên. Khi nghỉ việc, sự bất định này nằm ở việc bạn không kiểm soát hay dự đoán được tình huống: Tiền tiết kiệm sẽ duy trì được bao lâu? Khi nào công việc phù hợp sẽ xuất hiện?
Đầu tư tài chính
Rủi ro tài chính luôn tồn tại, nhưng các hình thức đầu tư ngày nay nổi tiếng với tính biến động cao và khó lường. Trong nghiên cứu, nhiều người tham gia cho biết họ từng gặp rủi ro khi bỏ tiền vào cổ phiếu, tiền điện tử và các nền tảng giao dịch.
Mặc dù đầu tư không phải là điều mới, có thể nói hiện nay hình thức này rủi ro cao hơn bao giờ hết. Nguyên nhân không chỉ vì thị trường biến động nhanh hơn, mà còn vì những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định của chúng ta đã thay đổi. Cách đây một thế hệ, đầu tư chủ yếu dựa trên mục tiêu tài chính cá nhân và lời khuyên chuyên môn. Ngày nay, nó chịu tác động từ các thuật toán định hướng, sự thổi phồng của các influencer, ứng dụng giao dịch tiện lợi và thị trường toàn cầu hoạt động 24/7, khiến việc phản ứng (hoặc phản ứng thái quá) gần như không thể cưỡng lại.
Sự mất cân bằng này dẫn đến một mô hình nhận thức dễ đoán: cờ bạc thường được coi là lĩnh vực của thua lỗ, trong khi đầu tư được xem là lĩnh vực của lợi nhuận.
Vì vậy, cùng một số tiền nhưng khi gọi là "cờ bạc" thì chúng ta cảm thấy nguy cơ cao hơn nhiều so với khi gọi là "đầu tư". Thực tế, việc bấm "mua" trên ứng dụng tiền điện tử về mặt tâm lý gần giống như kéo cần ở sòng bạc. Chỉ khác là sòng bạc này không bao giờ đóng cửa, cập nhật liên tục từng giây và còn gửi thông báo thẳng tới điện thoại bạn.
Lái xe trong điều kiện rủi ro
Không phải tất cả rủi ro trong cuộc sống hiện đại đều mới mẻ. Lái xe (đặc biệt khi mệt mỏi, mất tập trung, trong thời tiết xấu hoặc khi say) vẫn là một trong những hành vi rủi ro được nhắc đến nhiều nhất. Tuy nhiên, bối cảnh đã thay đổi: quãng đường đi làm dài, thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu, các phiền nhiễu kỹ thuật số và tình trạng làm việc quá sức kéo dài.
So với đầu tư tiền điện tử hay khởi nghiệp, lái xe có vẻ tầm thường, nhưng đây vẫn là một trong những rủi ro có hậu quả lớn nhất. Đồng thời, nó cũng là một trong những rủi ro nguy hiểm nhất. Chỉ riêng năm 2023, theo Viện Bảo hiểm An toàn Xa lộ (IIHS) của Mỹ, đã có 40.901 người chết vì tai nạn giao thông.
Gánh nặng kinh tế cũng khổng lồ: ước tính khoảng 340 tỷ USD mỗi năm từ chi phí do tai nạn, thương tích và hư hại tài sản. Đáng buồn là phần lớn số người chết vì tai nạn xuất phát từ những nguyên nhân hoàn toàn có thể phòng ngừa, như sử dụng rượu bia, lái xe quá tốc độ, mất tập trung hay không thắt dây an toàn.
Lái xe trong điều kiện nguy hiểm là một trong những quyết định rủi ro nhất, đồng thời cũng là một trong những rủi ro thường nhật nhất. Bởi nó quá gắn liền với đời sống hàng ngày, chúng ta thường đánh giá thấp hậu quả nghiêm trọng mà nó có thể gây ra.
Hướng Dương (Theo Forbes)
