Mô hình tuần hoàn trong du lịch cà phê
hướng đến phát triển bền vững

Mô hình tuần hoàn trong du lịch cà phê vận hành theo nguyên lý khép kín cả về vật chất lẫn giá trị văn hóa. Du lịch tạo ra động lực kinh tế để bảo tồn văn hóa cà phê, đồng thời văn hóa được bảo tồn trở thành nguồn lực hấp dẫn cho du lịch.

Tuần hoàn hóa trong du lịch cà phê còn là sự tuần hoàn của tri thức, văn hóa lẫn ký ức cộng đồng. Những đồi cà phê, những câu chuyện về hạt cà phê được truyền từ đời này qua đời khác, những phương pháp canh tác truyền thống... đều là kho dữ liệu văn hóa và sinh thái vô giá. Nhiều quốc gia đã sớm nắm bắt tiềm năng này và đưa cà phê thành trụ cột du lịch.

Đơn cử, trục trồng cà phê Colombia, bao gồm nhiều khu định cư đô thị và các trang trại cà phê trở thành vùng Cảnh quan văn hóa cà phê (Coffee Cultural Landscape) được UNESCO công nhận là di sản thế giới. Đây là minh chứng điển hình cho sự tuần hoàn giữa tri thức bản địa, bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch sinh thái. Các đồn điền cà phê trên sườn núi dốc tạo nên một cấu trúc nông nghiệp đặc trưng. Bên cạnh đó, kiến trúc nhà ở "bahareque" truyền thống, lối sống của những người trồng cà phê, các nghi lễ thu hoạch, lễ hội liên quan đến sản xuất cà phê... tạo ra trải nghiệm hội tụ tính giải trí, giáo dục và văn hóa thu hút du khách. Du khách được tham gia hành trình trải nghiệm toàn diện, không đơn thuần là mua một sản phẩm, mà đang khám phá một câu chuyện văn hóa, từ hạt cà phê đến lối sống cà phê.

Hay Ethiopia, vùng đất được xem là cái nôi của cà phê arabica, là nơi bắt nguồn truyền thuyết chàng chăn dê Kaldi phát hiện sức sống kỳ lạ từ những quả cà phê đỏ mọng. Từ nhiều thế kỷ qua, cà phê đã gắn với các nghi lễ và thực hành văn hóa duy trì hàng ngày trong mỗi gia đình và cộng đồng. Trong nghi lễ, hạt cà phê được rang, xay, pha chế ngay tại chỗ bằng bình đất jebena, rồi chia thành ba lượt uống với ý nghĩa: gắn kết, chia sẻ và ban phước lành.

Người Ethiopia đã tạo nên cả một vòng đời giá trị cho hạt cà phê: bắt đầu tạo nên một thức uống bước vào không gian gia đình, trở thành nghi lễ cộng đồng, rồi mở rộng ra thành trải nghiệm du lịch cho du khách quốc tế. Nhiều tour du lịch ở vùng Sidamo, Yirgacheffe hay Harrar đã kết hợp tham quan nông trại cà phê với việc tham dự nghi lễ cà phê truyền thống. Nhờ đó, cộng đồng địa phương giữ vai trò chủ động trong phát triển du lịch, còn du khách được hòa mình vào một chu kỳ văn hóa sống động.

Mỗi năm, Cảnh quan văn hóa cà phê Colombia đón hàng triệu lượt khách. Du lịch cà phê mang lại hàng triệu USD cho Ethiopia. Những điều này cho thấy văn hóa cộng đồng khi được đưa vào hoạt động du lịch có thể gia tăng giá trị kinh tế mà vẫn bảo tồn bản sắc dân tộc. Ở đây, hạt cà phê đã vượt khỏi vai trò hàng hóa vật chất, trở thành nhân tố trung tâm trong vòng tuần hoàn từ vật chất đến tinh thần xã hội.

Đầu tư nâng tầm giá trị sản phẩm thành di sản

Nếu mô hình tuần hoàn tạo ra vòng khép kín để phát triển bền vững, thì quá trình đầu tư góp phần biến các giá trị vật chất và phi vật chất thành biểu tượng văn hóa cũng như tài nguyên kinh tế.

Năm 2013, UNESCO đã công nhận truyền thống cà phê Thổ Nhĩ Kỳ là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Đây là sự tôn vinh đối với cách pha chế đặc trưng và toàn bộ hệ giá trị văn hóa xã hội gắn liền với thức uống này của người Thổ Nhĩ Kỳ. Họ biến việc uống cà phê thành nghệ thuật với cách pha chế, dụng cụ, nghi thức và cả lời tiên tri từ bã cà phê. Thế nhưng, điều khiến cà phê Thổ Nhĩ Kỳ trở thành di sản không nằm ở công thức pha chế, mà ở truyền thống cộng đồng và ý nghĩa xã hội mà nó mang lại. Tại đất nước này, cà phê là biểu tượng của tình bạn, lòng hiếu khách và sự tinh tế, xuất hiện trong các dịp trọng đại như lễ đính hôn, lễ hội hay ngày lễ tôn giáo. Trong văn học, âm nhạc, nghệ thuật dân gian, hình ảnh cà phê được ca ngợi như một phần gắn liền với bản sắc quốc gia.

Thổ Nhĩ Kỳ đã vốn hóa di sản cà phê bằng chuỗi chiến lược xuyên suốt. Istanbul Coffee Festival ra đời năm 2014, nay là một trong những lễ hội cà phê lớn nhất châu Âu, thu hút hơn 40.000 du khách mỗi năm. Từ một sự kiện quảng bá, lễ hội đã trở thành thương hiệu văn hóa. Cà phê xuất hiện bên cạnh nghệ thuật trình diễn, ẩm thực, tạo nên sản phẩm tổng hợp vừa mang giá trị kinh tế vừa chứa chiều sâu văn hóa.

Du lịch trải nghiệm cà phê cũng phát triển mạnh tại đất nước này. Ở các thành phố Istanbul, Ankara, Izmir, du khách thường được đưa đến các quán lâu đời như Kurukahveci Mehmet Efendi (ra đời năm 1871) để tận mắt thấy quy trình rang xay truyền thống, thưởng thức cà phê cùng bánh ngọt địa phương như baklava hay lokum và tham gia trải nghiệm xem bói bã cà phê. Bên cạnh đó, Thổ Nhĩ Kỳ thành lập nhiều bảo tàng chuyên về cà phê tại các thành phố quan trọng. Bảo tàng Kahve Müzesi tại tỉnh Karabük, bảo tàng Kapadokya Kahve Müzesi thuộc vùng Cappadocia, bảo tàng cà phê Cappadocia tọa lạc tại Ajwa Cappadocia... đều tái hiện lịch sử, công cụ pha chế và trình diễn pha chế cezve, trở thành không gian sống của di sản.

Trên thế giới, nhiều vùng cà phê đang được đầu tư để nâng hạt cà phê từ sản phẩm nông nghiệp thành một phần văn hóa sống động. Lễ hội cà phê Fiestas de Calarcá tại Colombia ra đời từ năm 1960 trở thành sự kiện văn hóa du lịch gắn liền với vùng cà phê Quindío. Lễ hội cà phê Ljubljana tại Slovenia quy tụ các nhà rang xay, pha chế và người yêu cà phê châu Âu. Tại Mỹ, lễ hội văn hóa cà phê Kona ở Hawaii khởi xướng từ năm 1970 hiện vẫn duy trì thường niên.

Những năm gần đây, nhiều đô thị cà phê cũng tạo dấu ấn riêng với các sự kiện hiện đại như lễ hội cà phê ở São Paulo (Brazil), Dubai (UAE), Praha (Czech) hay London (Anh). UNESCO cũng đã công nhận những giá trị độc đáo của một số nghi thức và không gian văn hóa cà phê trên thế giới là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Bên cạnh Cảnh quan văn hóa Cà phê Colombia, Văn hóa cà phê Thổ Nhĩ Kỳ còn có Nghi thức cà phê Ả Rập, Văn hóa quán cà phê Vienne (Áo).

Ở Việt Nam, Buôn Ma Thuột (Đăk Lăk) được mệnh danh là "thủ phủ cà phê", trung tâm sản xuất và xuất khẩu cà phê robusta lớn nhất cả nước. Nơi đây lưu giữ không gian văn hóa Tây Nguyên gắn với lễ hội mùa màng và các nghi thức sinh hoạt cộng đồng. Từ năm 2005, Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột được tổ chức định kỳ hai năm một lần, gồm hoạt động lễ hội kết hợp trình diễn văn hóa nghệ thuật, triển lãm sản phẩm, hội thảo chuyên đề và du lịch trải nghiệm canh tác chế biến cà phê. Sự kiện này dần trở thành thương hiệu văn hóa quốc gia, có sự tham gia của đông đảo đối tác quốc tế, đưa Buôn Ma Thuột trở thành "điểm đến của cà phê thế giới", thu hút du khách trong và ngoài nước. Đáng chú ý, tháng 3 vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa "Tri thức trồng và chế biến cà phê Đăk Lăk" vào danh mục "Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia". Đây là nền tảng cơ sở để cà phê sữa đá, cà phê phin của Việt Nam và vùng trồng cà phê Buôn Ma Thuột, Đăk Lăk trở thành di sản văn hóa được UNESCO công nhận.

Đồng thời, Trung Nguyên Legend, một doanh nghiệp sáng nghiệp tại Đăk Lăk đã và đang triển khai nhiều hoạt động nhằm nâng giá trị cà phê không chỉ là một thức uống thông thường mà còn ở tầm mức cà phê văn hóa, cà phê nghệ thuật, cà phê tinh thần đến cà phê triết đạo. Trong đó, Bảo tàng Thế giới cà phê, một công trình biểu tượng của ngành cà phê do Trung Nguyên Legend đầu tư xây dựng tại Buôn Ma Thuột, đã được hãng thông tấn AP (Mỹ) mô tả là "Bảo tàng sống lớn nhất, sống động và độc đáo nhất" của ngành cà phê... và là điểm đến không thể bỏ qua của du khách.

Với kiến trúc độc bản mang dấu ấn văn hóa bản địa của vùng đất Tây Nguyên, Bảo tàng Thế giới cà phê là nơi trải nghiệm về văn hóa vùng đất và lịch sử cà phê của Đăk Lăk, Việt Nam cũng như thế giới. Tại đây trưng bày hơn 10.000 hiện vật, loạt chương trình trình diễn, triển lãm chuyên đề. Bảo tàng cũng là điểm đến đặc biệt của tour Cà phê thiền - tour du lịch cà phê tái tạo năng lượng thân - tâm - trí do Trung Nguyên Legend thiết kế. Ngoài ra, tour Cà phê thiền còn có chuỗi hoạt động tại nhiều điểm đến như Làng Cà phê, cụm thác Dray Nur - Gia Long... để du khách trải nghiệm văn hóa, thắng cảnh thiên nhiên, kết hợp khám phá những giá trị di sản của cà phê hội tụ tại vùng đất đại ngàn.

Theo Trung Nguyên Legend, những nỗ lực này cho thấy cách doanh nghiệp có thể đi đầu trong việc vốn hóa cà phê, đưa hạt cà phê Việt Nam bước ra khỏi giới hạn nông sản để trở thành di sản tinh thần mang tầm vóc quốc tế.

Ngày nay, khi nền kinh tế tri thức, kinh tế trải nghiệm dần thay thế kinh tế hàng hóa, du khách muốn nhiều hơn một tách cà phê. Họ muốn "tiêu thụ" cả lịch sử, văn hóa và truyền thống của vùng đất. Thực tế này giúp các cộng đồng và doanh nghiệp nhận ra tiềm năng to lớn của du lịch cà phê: thay vì xuất khẩu hạt thô, có thể nâng cà phê thành một sản phẩm du lịch đặc biệt. Giá trị vô hình bắt đầu được nhận diện như một nguồn vốn tiềm năng.

Du lịch cà phê đã cho thấy cách thức vốn hóa giá trị văn hóa có thể tạo ra lợi ích đa chiều. Giá trị không chỉ đến từ việc khai thác hạt cà phê, mà còn từ việc bảo tồn, nâng tầm những yếu tố văn hóa, nghi lễ, trải nghiệm cộng đồng thành sản phẩm du lịch. Như vậy, cà phê trở thành tài sản văn hóa có thể thúc đẩy kinh tế, duy trì bản sắc văn hóa và môi trường bền vững.

 

 

Hành trình khẳng định dấu ấn khác biệt của cà phê Colombia

Xem thêm loạt video Cà Phê Triết Đạo đã được đăng tải trên kênh Cà Phê Triết Đạo

(Nguồn: Trung Nguyên Legend)