Thông tin nêu tại diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới do do UBND tỉnh Đăk Lăk tổ chức, phối hợp UNESCO, trường Đại học Văn hóa TP HCM và sự đồng hành của Tập đoàn Trung Nguyên Legend. Chương trình có chủ đề "Từ những truyền thống đa dạng đến di sản sống chung của nhân loại", tổ chức trong ba ngày 17–19/4 tại Bảo tàng Thế giới Cà phê.

Sự kiện quy tụ các đại sứ, tổng lãnh sự từ những quốc gia gắn với văn hóa cà phê, cùng đại diện tổ chức quốc tế, cơ quan trung ương, địa phương và nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu trong lĩnh vực văn hóa. Ngay trong ngày 17/4, các đại biểu đã đến Buôn Tơng Jú (xã Ea Kao, TP Buôn Ma Thuột) để trực tiếp tìm hiểu đời sống và hoạt động sản xuất cà phê của người dân bản địa.

Tại vườn của nông dân ở Buôn Tơng Jú, các đại biểu trực tiếp quan sát quá trình chăm sóc, tìm hiểu về cách thu hoạch và cách người dân xử lý hạt cà phê sau khi hái. Từ những trải nghiệm này, đoàn hiểu rõ hơn cách người Ê-Đê trồng, chọn quả, phơi và chế biến cà phê dựa trên kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm trên vùng đất bazan. Những quan sát này giúp làm rõ mối liên hệ giữa cà phê với đời sống cộng đồng, đồng thời cung cấp cơ sở thực tế cho các phiên thảo luận tại diễn đàn.

Rẫy cà phê nơi "di sản sống" hiện diện

Nông dân trẻ Y Jel (39 tuổi) kể lại hành trình gắn bó với cây cà phê. Công việc của Y Jel bắt đầu từ những việc quen thuộc: lên rẫy, làm cỏ, tưới nước, chăm cây và thu hái. Với bạn trẻ, cà phê không đơn thuần là nông sản, mà hiện diện trong từng nhịp sinh hoạt, gắn với lao động và nhịp sống của gia đình cũng như cộng đồng buôn làng.

Cách thưởng thức cà phê tại buôn làng cũng mang dấu ấn rất riêng. Y Jel cho biết, người Ê-đê thường rang cà phê bằng chảo trên bếp lửa, sau đó giã nhỏ và lọc bằng vải với nước sôi. Phương pháp này không sử dụng phin, mà dựa vào kinh nghiệm truyền lại qua nhiều thế hệ. Trong quá trình pha, cà phê được chia thành nhiều lượt nước khác nhau. Nước đầu đậm và đắng, phù hợp với người quen vị mạnh. Nước sau nhẹ hơn, giữ lại hương thơm, phù hợp với người uống nhẹ. Y Jel cho biết trẻ nhỏ đôi khi cũng được uống phần nước loãng, khi vị đắng đã giảm, chỉ còn lại mùi cà phê.

Qua những câu chuyện thực tế từ rẫy cà phê, "di sản sống" hiện ra rõ hơn. Tri thức không nằm trên giấy, mà nằm trong cách người dân làm mỗi ngày, được giữ lại bằng thực hành, được truyền đi qua kinh nghiệm và tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện tại.

Dựa trên những quan sát từ đời sống thực tế, đại biểu đã chuyển hóa các giá trị bản địa thành khung giải pháp cụ thể. PGS.TS. Đặng Hà Việt, Vụ trưởng Vụ Khoa học, Công nghệ, Đào tạo và Môi trường - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho rằng việc tiếp cận cà phê như một di sản sống cần đi kèm với các giải pháp cụ thể.

Theo ông, trước hết, cần tăng liên kết chuỗi thông qua hợp tác xã để nâng vị thế nông dân. Đồng thời, đẩy mạnh đào tạo, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ tài chính để cải thiện năng lực sản xuất. Bên cạnh đó, cần phát triển thương hiệu cà phê gắn với bản sắc địa phương nhằm nâng giá trị sản phẩm. Ông cũng nhấn mạnh việc kết hợp bảo tồn di sản với các mô hình như du lịch trải nghiệm để đa dạng sinh kế. Về dài hạn, ngành cần chuyển sang hướng phát triển bền vững, giảm tác động môi trường và đảm bảo lợi ích hài hòa giữa các bên trong chuỗi giá trị.

Ở góc độ doanh nghiệp, đại diện Trung Nguyên Legend đưa ra cách tiếp cận cà phê theo hướng hệ sinh thái toàn diện. Theo đó, cà phê không chỉ là sản phẩm, mà bao gồm cả tri thức trồng trọt, chế biến, văn hóa thưởng thức và các giá trị xã hội đi kèm.

Theo đó, việc phát triển ngành cà phê cần đi theo hướng tích hợp, thay vì chỉ tập trung vào sản lượng hay xuất khẩu. Điều này cũng tương đồng với nhiều tham luận tại diễn đàn, trong đó nhấn mạnh mối liên kết giữa hệ sinh thái tự nhiên và cấu trúc xã hội trong cảnh quan cà phê.

Về góc nhìn kinh tế, TS. Bùi Thị Hồng Loan và nhóm nghiên cứu về chuỗi giá trị cà phê cho rằng ngành cà phê đang đối mặt với vấn đề phân bổ lợi ích chưa đồng đều. Phần lớn giá trị gia tăng tập trung ở các khâu sau như chế biến và thương hiệu, trong khi người trồng lại hưởng lợi hạn chế.

Từ đó, các chuyên gia đề xuất cần: nâng cao giá trị gia tăng tại nguồn (sản xuất, sơ chế); phát triển mô hình kinh tế di sản, chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế; xây dựng chuỗi cà phê theo hướng bao trùm, đảm bảo sinh kế bền vững cho cộng đồng. Như vậy, di sản được xem như nguồn lực tạo giá trị, thay vì chỉ mang tính biểu tượng.

Cách người trẻ nhìn nhận về di sản cà phê

Bên cạnh các ý kiến chuyên gia, những chia sẻ từ thế hệ trẻ tại diễn đàn cũng góp phần mở rộng cách nhìn về ngành cà phê trong bối cảnh mới. Lê Nguyễn Bảo Ngọc, Hoa hậu Liên lục địa, cho rằng cà phê cần được đặt trong bối cảnh chuyển đổi xanh toàn cầu. Theo cô, việc phát triển ngành không chỉ dừng ở tăng sản lượng, mà cần chú trọng đến yếu tố môi trường và tính bền vững của hệ sinh thái.

Phạm Ngọc Phương Anh, Á hậu 1 Hoa hậu Việt Nam lại nhìn nhận cà phê như trải nghiệm có thể mở rộng. Theo cô, du khách không chỉ đến để thưởng thức mà còn muốn tìm hiểu câu chuyện phía sau sản phẩm, từ con người đến không gian sản xuất. Cách tiếp cận này giúp cà phê vượt ra khỏi vai trò tiêu dùng, trở thành một phần của trải nghiệm văn hóa.

Trong khi đó, Miss Earth Water (Hoa hậu Trái đất - Nước) Trịnh Mỹ Anh cho rằng, cà phê góp phần tạo ra các kết nối xã hội trong đời sống hiện đại. Theo cô, giá trị của cà phê không chỉ nằm ở chức năng sử dụng,còn ở khả năng tạo ra những tương tác giữa con người với nhau, vì vậy giới trẻ phải tìm hiểu và phát triển di sản cà phê, đặc biệt là với vị thế và tiềm năng của cà phê Việt Nam.

Đồng quan điểm với Miss Earth Water Trịnh Mỹ Anh, Hoa hậu du lịch Phương Linh tự nhận thấy trách nhiệm cần phải đóng góp, quảng bá cho du lịch cà phê sinh thái, cho văn hóa cà phê của Việt Nam với thế giới.

Từ những nội dung đặt ra tại diễn đàn, đại diện UBND tỉnh Đăk Lăk cho rằng hướng phát triển cà phê trong thời gian tới cần xuất phát từ chính những giá trị đang tồn tại trong đời sống. Theo đó, tỉnh sẽ tiếp tục bảo tồn và truyền dạy tri thức trồng, chế biến cà phê của cộng đồng địa phương, đồng thời thúc đẩy các mô hình sản xuất theo hướng bền vững và gắn với môi trường.

Đại diện tỉnh cũng nhấn mạnh việc phát triển cà phê cần được đặt trong mối liên kết với văn hóa và du lịch, nhằm mở rộng giá trị từ sản xuất sang trải nghiệm. Cách tiếp cận này giúp kết nối những thực hành tại rẫy cà phê với các định hướng phát triển ngành, tạo nền tảng cho mô hình phát triển cân bằng hơn trong thời gian tới.

Hoàng Đan - Ảnh: TNL